mércores 22 xullo 2015

O "Muíño das Lousas" do Arenteiro

Ubicación: Parque Etnográfico do Arenteiro, Concello do Carballiño, Provincia de Ourense

“Desperto do soño co barulliño harmonioso da auga
do río, nas pedras cheas de limos, a auga corre-corre
fuxindo para o cubo do muíño, escapando pola canle
e batendo no rodicio para desperta-la moa grande que
dorme o sono da soidade do tempo que non dormía.
Ergo o cruzeiro, aperto a cuña pra moa grande xirar e
oio o gran de millo, no "ollo"da moa, berrando baixiño”
Manuel Diz Ramos, Poemas na emigración

Esta pasada primavera tiven que desprazarme até o Concello do Carballiño por uns asuntos persoais e irrelevantes. Este feito fixo posible que, logo de pasar polo feirón e de mercar unhas cañas fritas na Confitería Cerviño, empregase un anaquiño do meu tempo para coñecer outro recuncho feiticeiro deste importante concello ourensán. Nesta mesma localidade xa tiveramos o privilexio de visitar o fascinante Santuario da Veracruz, e nesta comarca tamén tiveramos a sorte de coñecer o Mosteiro de Oseira, de camiñar por estas terras a través dos intricados vieiros da Vía da Prata e de xantar o rico Pan de Cea. Desta volta decidín seguir os consellos dun amigo e achegarme até o Parque Etnográfico do Arenteiro para dar cunha pequena paraxe na que os muíños son os verdadeiros protagonistas. Este espazo dedicado á etnografía, este pequeno recuncho do Arenteiro, naceu trala recuperación dos  seus muíños; os do Anxo e o das Lousas. A contorna fica tamén nos nosos días perfectamente coidada e acondicionada cunha pasarela, pontes, escaleiras e balaustradas de madeira. O curso do Arenteiro e a fraga que arrodea as súas ribeiras é outro dos grandes atractivos deste recuncho carballiñés. 


O primeiro que me chamou a atención desta contorna foi o tellado do Muíño das Lousas, especialmente a irregularidade e a diferenza de tamaño dunhas lousas con respecto das outras. Semella un muíño máis propio do mundo dos soños, do imaxinario colectivo máis infantil. I é que precisamente este das Lousas é un dos muíños máis senlleiros do Carballiño, xa que posúe cinco moas en liña que estiveron en funcionamento até a década dos setenta. O muíño era empregado principalmente polos veciños das parroquias de Longoseiros e Mesego. A finais da década dos oitenta quedaría practicamente destruído logo dun desprendemento de rochas motivado polas obras de apertura do camiño que hoxe sirve de acceso ó lugar. Nembargantes, o muíño sería restaurado pouco tempo despois pola Escola Taller Terras do Arenteiro e nos nosos días funciona como restaurante. Continuei a miña andaina a carón do Arenteiro e sobre da pasarela de madeira que discorre pola ribeira contraria ós muíños, e ó pouco albiscaría o segundo conxunto; os Muíños do Anxo.


Detiven o meu paso e retornei até a ponte que, sobre do Arenteiro, me achegaría até a ribeira contraria, onde se atopan os muíños, para tratar de achegarme agora até o Museo Etnográfico “Muíño do Anxo” e ver aquel conxunto máis de preto. Trala recuperación deste espazo, os muíños rehabilitados foron reconvertidos nun conxunto de salas destinadas a acoller un museo etnográfico que trata de divulgar a importancia que tiña a industria rural da agricultura do noso país, o funcionamento dos muíños e no que se pode ver unha recreación dunha vivenda típica dun muiñeiro dos anos corenta. O conxunto fica conformado polo Muíño Pequeno, o Muíño Grande e A Casa do Muiñeiro. Esta última conta tamén cunha sala para a proxección de audiovisuais. Fuxín deste pequeno recuncho do Arenteiro, como diría o gran Manuel Diz Ramos, “co barulliño harmonioso da auga do río” e ollando aquelas lousas tan imperfectas como fermosas deste grande e senlleiro muíño. 

martes 21 xullo 2015

Torre da Forxa, atalaia limiá

Ubicación: Lugar de A Forxa, Concello de Porqueira, Provincia de Ourense

“Venceredes vós, 
romperedes a infinda
cadea que nos une
coas trabes do mundo,
pero nosoutros
mergullamos a boca
nos mil ríos de sague
que estercaron a patria,
e no noso partido
militan todos os defuntos
que nos poñen aínda
a bosta nas zocas,
o cheiro a argazo nos fuciños,
o trono da forxa nas orellas,
a terra que xa son nas unllas”
Darío Xohán Cabana, Cabalgada na brétema

Daquela solitaria viaxe ás ermas terras da chaira limiá, daquelas pétreas e impoñentes torres que se albiscan case que dende cada recuncho desta comarca ourensá, aínda me quedaba por amosarvos outra pétrea atalaia, outros restos dunha fortaleza medieval que aínda seguen en pé nesta terra roxa, chan e lamacenta. 

Naquela particular visita estival á Comarca da Limia tiña un obxectivo claro; coñecer as tres grandes torres que antano controlaban a xigantesca Lagoa de Antela, desecada polo ditador Franco, i estas terras fronteirizas. Logo de visitar a Torre da Pena e a de Sandiás, somentes me restaba por coñecer a Torre da Forxa, no Concello de Porqueira. Esta torre debe o seu nome ó lugar onde se localiza; a Forxa, a capital municipal deste concello ourensán.  A Torre da Forxa, ou Torre da Porqueira, localízase ó suroeste das torres da Pena e de Sandiás, na vertente oriental do val do Río Limia. Para dar con ela somentes é preciso procurar a Forxa; dende alí fica perfectamente indicada. Ascendín polos estreitos rueiros do lugar e a poucos metros comezaría a albiscar esta impoñente torre de orixe medieval antr’as ramaxes das carballeiras. A medida que me ía achegando até esta soberbia torre, decataríame de que se localizaba, como é lóxico e habitual, nun alto dende o que se albiscaba a meirande parte da chaira que a circunda. Mais debo confesar que resulta realmente sorprendente albiscar a chaira dende estas torres que foron erixidas nos penedos que arrodean esta lagoa desecada, esta nosa chaira do sur. A vertixinosa orografía e a panorámica da contorna, é realmente máxica e debo confesar que a pesares da vertixe, eiquí  puiden percibir unha sutil e agradable sensación de liberdade. Iso mesmo experimentaría intres antes ós pés da Torre da Pena. Semella como se estas terras, este horizonte chan entretecido por centos de estáticos eidos e cuadrangulares pradarías, se dobregasen ós pés destas torres; coma se a terra escrava aínda se rendese baixo da súa alongada e altiva sombra. 


Á fin puiden determe ante a impoñente Torre da Forxa, á fin puiden albiscar a súa impresionante silueta. A Torre da Forxa é o único que queda en pé dun castelo medieval erixido aló polo século XII. Segundo semella narrar a súa historia, esta fortaleza foi a residencia temporal de D. García, Rei de Galicia, e durante o século XII, concretamente no ano 1127, sería cedida á Mitra de Ourense por D. Fernán Núñez. O bispado ourensán habilitaría un convento de Xerónimos do cal o seu primeiro prior foi Xordán, abade de San Lourenzo e señor de Güín e Castelaus. Crese que no 1387 estivo habitado polo Duque de Lancaster, que se refuxiaría aquí durante a guerra que mantiñan Pedro I de Castela e Henrique de Trastámara pola sucesión da coroa. Aló pola segunda metade do século XV, o mesmo suceso que adoita repetirse e copar boa parte da historia de tantas e tantas fortalezas galegas escribiría eiquí un novo capítulo; os Irmandiños atacarían a Torre da Forxa, mais estes non chegarían a derrubala por completo. 


Aló polo ano 1837, coa creación do Concello de Porqueira, a vella torre, o verdadeiro símbolo deste pequeno recuncho ourensán, pasou a ser a casa consistorial, nembargantes, tempo despois pasaría a mans privadas. A torre, duns 23 metros de altura, posúe unha planta cuadrangular, foi erixida en perpiaños graníticos e o seu interior está dividido en catro andares. A porta de acceso ó interior da torre, románica, localízase no primeiro andar, ó final das súa pétrea e soberbia escalinata de vinte tramos, i enmárcase nun arco oxival con traballadas ménsulas. A cuberta complétase con modillóns simples, mais non se conservan as ameas. Nos nosos días alberga un centro de interpretación da Vía Nova XVIII do paso pola Limia do Itinerario de Antonino. 


Tal e como dicía ó comezo, a Torre da Forxa, xunto coa da Pena, a de Sandiás e a de Celme, esta última xa desaparecida, formaban un sistema defensivo e de control da fronteira co Portugal de Afonso Henriques. Estas fortalezas tiñan tamén como obxectivo vixiar a Lagoa de Antela. Denantes de abandonar o lugar, decidín albiscar de novo o horizonte durante un anaco. Baixo dos meus pés ficaban as terras chans do sur galiciano, os monótonos eidos limiás. Lisquei desta torre paseniño e máis que satisfeito; por unha banda cumpriría o meu obxectivo de coñecer estas estratéxicas torres limiás, e pola outra, volvería a sentir aquela sensación de liberdade que xusto antes experimentara a carón da Torre da Pena. Aquela estraña e pracenteira vertixe. Lisquei maxinando aquela xigantesca Lagoa de Antela e a fascinante paisaxe que a bo seguro debeu existir neste lugar, maxinando os cantos dos xerónimos e o atronador estrondo das revoltas doutros días. 

sábado 27 xuño 2015

O Muíño de Mareas do Pozo de Cachón

Ubicación: Lugar da Acea, Concello de Muros, Provincia da Coruña

“Matamos as cruciais ardentías.
O cachón daquil pranto. Daquil loito.
Da milagre das músicas nas ondas,
de incruentas mareas. De inmorrentes
luces que no profundo enlenteceron”
Pura Vázquez, A Música dos Tempos

Corría unha cálida e chuviosa tarde primaveral cando procurei, nos arredores da vila de Muros, un dos muíños de mareas máis senlleiros do noso país. Xa tivera ocasión de coñecer un muíño de mareas aló polo mes de marzo; o do Cereixo, no concello coruñés de Vimianzo. Desta volta procuraría o do Pozo de Cachón. Para dar con este muíño de mareas muradán tiven que dirixirme até o lugar da Acea, na parroquia de San Xoán de Serres. O certo é que non tiven problemas para dar con este muíño, atopábase perfectamente indicado dende a estrada no extremo sur do núcleo da vila. Achegueime paseniño até aquela alongada e singular construción, até aquel xigantesco muíño de muíños que danzan ó ritmo das mareas, para tratar de coñecer un chisco da súa historia.


Este Muíño de Mareas do Pozo de Cachón, esta senlleira construción erixida no primeiro cuarto do século XIX no fondo da Ría de Muros, abrangue un conxunto de muíños de marea que mantiveron a súa actividade até a década dos cincuenta. A comezos do século XX, o almacén do Pozo de Cachón albergaría os Baños de Santa Rita, un balneario de auga mariña no que se adoitaban tomar baños temperados de algas. Aló polo 1990, o Concello de Muros tivo a ben rehabilitar este conxunto, que quedara abandonado, mais tan somentes uns meses despois da súa inauguración tocaríalle sufrir os importantes danos producidos por un forte temporal. Malia todo, as partes danadas serían de novo restauradas. O arquitecto encargado da restauración sería Jesús Anaya Díaz. Na actualidade, este muíño de mareas é un dos muíños máis grandes da península e unha auténtica xoia a nivel etnográfico, artístico e cultural. 


As portas deste senlleiro muíño, que presenta unha estrutura de planta rectangular erixida en cantería e cachotería, fican abertas a tódolos veciños e visitantes. Nos nosos días é un centro cultural, mais nas súas entrañas aínda se conserva a maquinaria para a moenda, así como numerosos paneis informativos que nos achegan á súa función e á súa historia. Estes muíños de mareas, a diferenza dos muíños que se localizan á beira dos ríos e regatos, eran erixidos nas enseadas que conforman as desembocaduras dos ríos co obxectivo de aproveitar a forza das mareas e paliar así as variacións no caudal dos ríos que adoitan propiciar as secas. Estes muíños adoitaban posuír diques nos que se acumulaba a auga do río, neste caso a do Valdexeria, e tamén a salgada auga das mareas, e que logo de pasar polo muíño, era devolta ó mar. 


No andar inferior deste muíño de mareas muradán albiscaría os piares por antr’os que pasan as augas que fan mover os mecanismos que se localizan no andar superior. Neste segundo andar é onde se traballaba, onde se facía a moenda, i era tamén onde se localizaba o almacén. Foi unha sorte coñecer este senlleiro muíño, malia ter que facelo baixo unha incesante chuvieira. Despedinme do Pozo de Cachón, destoutro muíño de augas doces e salgadas, destoutra xoia etnográfica do noso país, escoitando o tinguilear das pingas da chuvia no leito da ría; “milagre das músicas nas ondas, de incruentas mareas”.