domingo 07 setembro 2014

A eira e canastros de Barroso

Ubicación: Santa Baia de Barroso, Concello de Avión, Provincia de Ourense

“Xunta palla, xunta palla,
para facer un palleiro,
i-e no canastro bó millo
pra non traballar no inverno”.
Mª do Carme Kruckenberg, Obra poética case completa

Logo de visitar o Calvario e os canastros da parroquia melonesa de Quins, quixemos procurar outra aldea, outra importante mostra de arquitectura popular galega, non moi lonxe de Quins; concretamente na parroquia de Barroso, no veciño Concello de Avión.  Neste lugar localízase unha das meirandes concentracións de canastros do noso país, un importante patrimonio que non dubidamos en visitar. Viaxamos pois cara a Parroquia de Santa Baia de Barroso, cara o concello ourensán de Avión, sen saírmonos aínda da sempre fascinante Comarca do Ribeiro. Achegámonos a esta fermosa parroquia unha solleira e calorosa mañá de maio. Ó chegar a Barroso non conseguimos avistar os hórreos ou canastros que procurabamos, polo que non dubidamos en abordar a un veciño do lugar para preguntarlle por eles. 


O veciño decidiu, moi amablemente, acompañarnos até o lugar, que ficaba moi preto de nós pero sen sinalizar. Á fin estabamos ante a eira e canastros de Barroso, ant’outro senlleiro conxunto de hórreos erixidos en pedra e madeira, ó igual ca os de Quins, pero iso si; con maior número de canastros e moito mellor conservados. Achegámonos ós primeiros canastros que atopamos namentres arrodeabamos esta pétrea i enorme eira comunal, para detérmonos a ollar as súas características. A pedra era empregada para conformar o armazón do canastro, aportándolle solidez e resistencia. A madeira, nembargantes, empregábase somentes para cubrir todos e cada das caras; a frontal, a traseira e as laterais. A cuberta destes canastros é a base de lousas graníticas, aínda que pola contorna acostúmase tamén a cubrilas de tella ou mesmo de lousa. 


Nesta pequena aldea de Barroso consérvase un total de 29 canastros. Esta é, de feito, a terceira maior concentración de hórreos do noso país tralos 30 exemplares de Combarro e os 35 do concello ourensán de A Merca; a segunda de Europa, somentes superada polos 62 canastros de Lindoso, en Portugal. Perdémonos camiñando entre os canastros, ollando as súas grandes similitudes e as súas mínimas diferenzas, palpando a madeira, os tornarratos, contando pares de pés e celestes liques nos pétreos tellados. Todos e cada un destes canastros, como diciamos anteriormente, fican nun excelente estado de conservación e nunha contorna de gran beleza natural e paisaxística. Todo semella en paz neste recuncho de Barroso; eiquí respírase harmonía. 


Contan que a existencia destes canastros poida que se remonte ó século XIV, ou iso é o que semellan testemuñar uns diezmos aboados polos veciños de Abelenda, San Cristovo e San Xusto, ó Señor de Ribadavia aló polo 1478. Os veciños de Abelenda aboarían 16 fanegas de pan de millo e centeo, os de San Cristovo 2 fanegas de pan e os de San Xusto, 40 fanegas tamén de pan. Este feito fai pensar que daquela os veciños xa tiñan a necesidade de conservar o cereal dadas as cantidades que se citan. No ano 1630 terían lugar novos pagamentos de diezmos ó Señor de Ribadavia, o que semella reflectir que a explotación de cereais na contorna continuaba. 


Contan tamén que nunha enciclopedia escrita polo político Pascual Madoz Ibáñez aló polo ano 1843, citábase que nas parroquias de Abelenda e Amiudal, pertencentes ámbalas dúas ó Concello de Avión, cultivábase o millo e o centeo. O certo é que neste concello aínda se conservan centos de canastros, algúns din que até 700, mais por desgraza, a meirande parte dos mesmos fican nun estado de ruína e abandono. O tempo foi mudando as nosas costumes, e o uso destes canastros foise perdendo. A diáspora, o tempo, a fuxida dos máis novos ás cidades e unha poboación cada vez máis avellentada, foi facendo que estas antigas construcións sexan, no mellor dos casos, meros obxectos decorativos ou parte do atractivo de pequenos lugares esquecidos coma este. 


Regresamos até a gran eira que nos deu a benvida a este valioso recuncho de Barroso. Nela tratamos de cavilar nas moitas xeracións que logo de arar e segar o millo e o centeo, de traballar nos campos arreo, mallarían gozosos nesta eira o seu cereal. E gardarían despois o froito do seu traballo, a semente do seu pan, a súa fartura; en cadanseu canastro, “pra non traballar no inverno”. Maxinamos aquelas xeracións de veciños agardando, nesta eira, a súa quenda pra mallar. Agardando nos muíños da aldea a súa moenda. Logo de tanto maxinar, abrimos os ollos e decatámonos que, por desgraza, pouco queda xa desa Galiza que estabamos a maxinar; a rememorar. O tempo e o progreso, como diciamos anteriormente, fixo que construcións tan senlleiras como hórreos e muíños caeran en desuso e perdesen o seu sentido nos nosos días. 


Malia todo, sorprende para ben coñecer lugares coma este de Barroso, que os veciños ou autoridades competentes, tiveron o acerto de recuperar. Deixamos tras de nós esta importantísima mostra de arquitectura popular, o terceiro meirande conxunto de canastros do noso país, para proseguir coa nosa particular viaxe polas cálidas terras ourensás. Que estes canastros do Barroso sirvan tan sequera pra lembrar, ás xeracións que están por vir, as tradicións e o xeito de vivir dos nosos devanceiros; a dura e leda infancia dos nosos avós.  

sábado 06 setembro 2014

O moderno Faro de Punta Frouxeira

Ubicación: Punta Frouxeira, Concello de Valdoviño, Provincia da Coruña

“Primeira man amiga 
qu'o emigrante estreita, 
foguete debecente 
nas festas da galerna. 
O mar reza as suas foulas 
como rosarios brancos 
caron da tua cruz de luz inmovel 
na noite axionllado. 
Pano da derradeira despedida. 
Lazariño dos barcos. 
Arbor decote orfo 
de ponlas e paxaros. 
Que como Cristo vas encol da ágoas 
estendendo os teus brazos, 
mirando pol-a vida dos que dormen, 
na cruz da escuridá, dependurado”.
Luís Amado Carballo, Proel

No fermosísimo concello coruñés de Valdoviño, e a escasos metros da Ermida da Virxe do Porto, acharíamos esta pasada primavera o Faro da Frouxeira, un dos máis modernos do noso país. Este faro localízase, ó igual que a Ermida da Virxe do Porto, na parroquia de San Vicenzo de Meirás, e máis concretamente, na Punta Frouxeira; no extremo oeste do areal e lagoa da Frouxeira e moi preto do fermoso e senlleiro areal de Pantín. Quixemos achegarnos até esta punta, na que desgraciadamente faleceron tres veciños durante os duros temporais desta pasada invernía, para coñecer de primeira man a beleza que agochan os vertixinosos cantís, e o bravío mar, deste traizoeiro recuncho das Rías Altas. Logo de contemplar a fermosa Ermida da Virxe do Porto, o meu amigo Samuel e máis eu collemos rumbo ó faro, que acharamos de camiño denantes de chegar á ermida. Nada máis chegar a Punta Frouxeira e denantes mesmo de detérmonos a ollar a singular estrutura do seu faro, decidimos achegármonos até os seus impresionantes cantís. Dende alí albiscamos dúas fermosísimas panorámicas da contorna. Cara o nordeste, o longo e branco Areal da Frouxeira, e cara o suroeste; os perigosos e vertixinosos cantís de O Porto, onde se localiza a branca ermida que acabaramos de coñecer.


Logo de contemplar a contorna dende o alto dos cantís, decidimos centrar toda a nosa atención no seu faro, que semella un espello desta bravía i asasina Costa Ártabra, co fin de coñecer máis polo miúdo as súas características e a súa curta historia. O Faro de Punta Frouxeira, singular e vangardista, foi erixido no 1992 pola Autoridade Portuaria de Ferrol-San Cibrao, mais non comezaría a funcionar até ben entrado o ano 1994. No 2008 sufriría as súas primeiras reformas, nas que se eliminaría unha fachada de vidro e se tapiarían os diferentes andares, deixando somentes pequenas xanelas nas escaleiras. A torre acada os 30 metros de altura, e a súa lus; máis de 20 millas náuticas. Este faro branquiazul, que se sitúa a máis de 90 metros sobre do nivel do mar, é totalmente automático i está controlado remotamente dende o mesmo día que entrou en funcionamento. E non resulta estraño, pois como diciamos ó comezo, este é un dos faros máis novos do noso país, somentes superado polo de Punta Nariga, no concello coruñés de Malpica, proxectado polo prestixioso arquitecto galego César Portela i erixido entrámbolos anos 1993 e 1995. 


Nesta Punta Frouxeira, ó igual que noutros puntos da nosa xeografía como a contorna do Seixo Branco, aínda se poden ollar as ruínas de antigas instalacións militares, -tal que postos de observación, baterías, garitas de vixilancia, túneles e outras moitas dependencias como cociñas, aseos e habitacións-, que proliferaron na década dos 40 e que tiñan o fin protexer esta costa de posibles ataques logo da 2ª Guerra Mundial. Deixamos tras de nós este recuncho único para achegármonos agora até o areal e a lagoa da Frouxeira, non sen antes desexar que este faro, moderno e sen fareiro, continúe a alumear esta costa “pol-a vida dos que dormen” e para ben de tódolos mariñeiros.

xoves 04 setembro 2014

O Calvario e canastros de Quins

Ubicación: Santa María de Quins, Concello de Melón, Provincia de Ourense

“Galicia rube ó Calvario.
Non leva ás costas a cruz do Nazareno:
leva o seu mantelo probe,
leva o seu mantelo vello.
Galicia está cansa,
soia cos seus pensamentos.
Non chora; secouse a fonte.
Ten as serpes chuchándolle os peitos.
Non prega nin pon xusticia.
É mal da alma, e mal do desespero”.
Ramón Cabanillas, Da terra asoballada

Retornamos á cálida Provincia de Ourense para proseguir con aquela primaveral viaxe na que coñeceramos a Torre de Sande, os Castros de San Cibrao de Las e o Castromao, así como tamén o Mosteiro de Santa María e as máxicas Pozas de Melón. Denantes de liscar deste sorprendente concello da Comarca do Ribeiro, decidimos procurar un pequeno lugar do que algo nos tiñan falado anos atrás. Trátase de Quins, unha aldea melonesa que atesoura un importantísimo patrimonio de grande interese artístico i etnográfico, posto que fica ateigada de cruceiros e canastros. Viaxamos pois cara a parroquia de Santa María de Quins co obxectivo de coñecer, máis polo miúdo, unha das maiores concentracións de hórreos, ou canastros, do noso país. Nembargantes, non debemos esquecer que este lugar posúe tamén un Calvario e numerosos cruceiros que conforman un antigo viacrucis. 


Tiñamos ganas xa de percorrer as corredoiras doutra aldea viva pero silenciosa; célebre pero esquecida. Chegamos a Quins a iso das doce. Corría un ar cálido e o ceo presentábase limpo e solleiro; azul. Quins recibiríanos cunha fonte e un lavadoiro onde nos refrescaríamos denantes de comezar a ascensión ó outeiro no que se localiza o seu patrimonio, as súas máis sacras e célebres xoias; os seus cruceiros e canastros. Nada máis emprendela marcha, comezamos a albiscar os primeiros hórreos de pedra e madeira que coñeceriamos en Quins. Neste outeiro localízanse un total de 24 canastros que se concentran en dous grupos principais. Estes dous grupos, de dez e catorce canastros, fican separados no alto do outeiro polos cruceiros que conforman o Calvario. Arrodeando este outeiro acharíamos tamén outros moitos cruceiros de grande interese artístico que conforman, desta volta, o viacrucis. 


Achegámonos até o Calvario, até aquelas tres cruces centrais para ollar máis de preto as súas características. Chamaron fortemente a nosa atención os dous cruceiros dos extremos, xa que as súas cruces presentaban as trabes horizontais, ou patíbulos, inclinadas de xeito notable. Hai quen cre que estes patíbulos inclinados poida que imiten as cubertas a dúas augas dos canastros do lugar. O viacrucis, de estilo barroco, comeza preto da Igrexa de Santa María, que data do século XVIII. Logo de ollar o Calvario, collemos camiño do segundo grupo de canastros. Sorprende ver tal cantidade de hórreos de granito e madeira detrás mesmo deste Calvario, esparexidos uns a carón de outros. A meirande parte semellan presentar un teito a dúas augas cuberto de tella, mais tamén hai outros conformados por unha cuberta de laxes graníticas; concretamente os máis antigos. 


Canto millo terán gardado estes canastros, canta riqueza teñen atesourado, canta fame teñen afastado deste noso país, desta nosa eterna “terra asoballada” que tivo, ten e terá “serpes chuchándolle os peitos”. Canto patrimonio achamos neste fermoso lugar, neste sacro outeiro de canastros melonés. Camiñamos de regreso por este antigo viacrucis para coller camiño de volta, coa ollada posta agora noutra aldea e noutros canastros; os de Barroso, no veciño Concello de Avión. Non permitamos que estas xoias rematen por desaparecer, pois morrería con elas boa parte da nosa historia, da nosa cultura e das nosas tradicións.