sábado 21 maio 2016

Os corvos do facho de Touriñán


“Lastres, era de Mugía,
A areósa, á seca, á triste:
Leis, era de Suxo, é Ocampo,
Da terra de Villarmide:
Leis Busto, de Coucieiro:
Barrentos de Morpeguite;
De Corcubion os outros,
Non eran fora dos lindes:
Os outros, ou Bergantiña,
Todos tí nacél-os viches.
Estes foran os rapaces,
Que nunca me sahirán
Da memoria, porque un tempo,
Soían ben alegrar,
Estes lugares q' agora,
Muy sós é tristes están.
¡Ou rapacetes rebertes, 
De tenro corpo lanzal;
E tan libres, com' os corvos, 
Do facho de Touriñan!”
Eduardo Pondal, Queixumes dos pinos

Non fai moito decidín aproveitar unha curta estadía na miña terra nai, Fisterra, para tratar de achegarme, unha propicia mañá de primavera, até outro recuncho senlleiro e até pondaliano da indómita e sempre bravía Costa da Morte; a miña amada e afastada terra. Desta volta achegaríame até o Cabo Touriñán, no Concello de Muxía, para tratar de coñecer polo miúdo a historia “do facho de Touriñán”, localizado nun dos puntos máis occidentais do noso país, da Península Ibérica e do vello continente europeo. Saín de Fisterra percorrendo o Areal de Rostro, unha das facianas máis salvaxes e asasinas da miña vila natal, e logo de pasar o pequeno lugar de Lires internaríame paseniño no Concello de Muxía, e máis concretamente, na parroquia de San Martiño de Touriñán. A escasos quilómetros deste facho muxián xa podía albiscarse a monumentalidade rochosa que envolve toda esta contorna salgada, ventosa e asasina que somentes os toxos, corvos, coellos e lagartas, semellan habitar. Esta é unha paraxe erma, solitaria, silenciosa, inhóspita; somentes perturbada polo “monótono fungar” do vento e polo grallar dos “feros corvos” que a dominan. O Cabo Touriñán é unha impoñente península rochosa que se interna preto dun quilómetro sobre da inmensidade do Océano Atlántico. Ante min tiña, á fin, o facho de Touriñán, e tras del a faciana máis salvaxe e perigosa desta vila mariñeira de Muxía; o indómito Atlántico que coa súa furia fai medrar un dos mellores percebes do país. Estaba nunha das máis senlleiras paraxes da Galiza, nun dos cabos máis sobranceiros deste noso país, e como dicía, nun dos puntos máis occidentais da vella Europa, superado única e minimamente polo portugués Cabo da Roca e polo Cabo da Nave fisterrán


A altitude máxima do Cabo Touriñán, deste pequeno universo peninsular de toxos, vento, coídos e mar aberto, supera lixeiramente os 90 metros sobre do nivel do mar. Nas baixamares do estío, e ó compás das lunáticas mareas, os máis ousados percebeiros arriscan as súas vidas para arrincar destes perigosísimos cantís os máis prezados percebes do noso país; a salgada e funesta vendima. O illote de A Insua é outro dos meirandes viveiros naturais de percebe deste Cabo Touriñán. No que respecta ó seu faro, cabe sinalar que está constituído por unha pequena edificación de planta cadrada que data do ano 1898, é dicir, o faro orixinal de Touriñán, e por unha torre que comezaría a funcionar no ano 1981. O propósito desta torre sería o de substituír o faro orixinal de Touriñán e conseguir así un maior alcance de luz, pasando das 20 millas que acadaba o vello faro ás 23 que agora semella acadar con esta torre. A construción do faro de Cabo Touriñán viría precedida pola cantidade de naufraxios que se estaban a suceder nesta contorna marítima, bravía e asasina, ateigada de coídos e baixíos; dominada somentes polo vento e o mar. Despedinme destoutro senlleiro cabo galego, desta occidental e bravía costa touriniana, aquela mañá primaveral, a barlovento dos frescos ventos do nordés e tan libre “com' os corvos, do facho de Touriñan!”

venres 20 maio 2016

Torre de Celas, legado da Casa dos Andrade


“Comeza a arcada a derrubar a torre
e o pau de ferro fai tremer os montes.
Hai que romper de norte a sul Galiza,
queimar as rozas dunha idade antiga
e ver nascer o sol, lástima fora.
E andaba o sol bailando nos regueiros
mentras o Sol universal brillaba mais alá dos confins,
Terra querida, que sempre chegas tarde
ou chegas antes ou despois da História
e andamos foscos no correr do tempo.
Hai que romper, romper agora!”
Antón Avilés de Taramancos, Última fuxida a Harar

Logo de coñecer unhas cantas propiedades vencelladas á todopoderosa Casa dos Andrade, entre as cales destacan as fortalezas de Moeche, Naraío, A Nogueirosa, a vilalbesa Torre dos Andrade ou o impoñente Torreón que se ergue sobre da vila de Pontedeume, así como os Mosteiros de San Xoán de Caaveiro e o de Santa María de Monfero, decidín procurar outra pequena pero non menos importante mostra do patrimonio herdado, aínda en pé, desta poderosísima estirpe dos Andrade. Desta volta, os meus pasos tomarían rumbo cara un dos poucos espazos agrícolas e naturais que aínda sobreviven no concello coruñés de Culleredo; o val da Veiga e as terras da parroquia de Santa María de Celas de Peiro. Alí tería o enorme privilexio de coñecer os restos da antiga Fortaleza de Vinseira; a pequena pero histórica Torre de Celas que andaba a procurar. Esta de Celas de Peiro é unha torre defensiva de estilo e arquitectura militar erixida na segunda metade do século XV a base de cadeirado granítico. Posúe tres andares e presenta unha planta cadrada de oito metros de cada lado, uns 13 metros de altura, e atesoura uns muros que acadan pouco máis dun metro de grosor. A escasa anchura dos muros desta Torre de Celas contrasta moito cos máis de dous metros de grosor que acadan os muros doutras propiedades dos Andrade como o Torreón de Pontedeume ou a Torre da Homenaxe da Nogueirosa


Todo semella indicar que esta sería a Torre da Homenaxe da antiga Fortaleza de Vinseira, un pazo fortificado erixido entrámbolos séculos XIII e XIV pola Casa dos Andrade; o seu escudo aínda fica perpetuado nunha das facianas desta torre. O sentido da localización daquela fortaleza nestas terras poida que respondese á súa proximidade coa vila da Coruña, que por aquel entón defendía os privilexios de reguengo en todo o seu alfoz, e por situarse a carón dun dos seus máis elementais accesos. Por outra banda, estoutro histórico fogar dos Andrade localizaríase a carón mesmo do Camiño Inglés a Santiago de Compostela. Daquel pazo fortificado dos Andrade, que posteriormente herdaría o vinculeiro Conde de Freixomil, perpetuado tamén noutro dos escudos que aínda se conservan nunha das facianas da torre, somentes queda en pé a súa Torre da Homenaxe, esta Torre de Celas de Peiro que hoxe fica xa perfectamente restaurada e coas portas abertas á cidadanía. I é que sería propia a cidadanía, a través da Escola Taller Ponte do Burgo do Concello de Culleredo a que, durante os anos 1992 e 1994, levaría a cabo as obras de restauración dunha torre completamente abandonada e a medio derrubar para transformala nun edificio de exposicións e nun interesante museo museo etnográfico local. Lisquei de Celas de Peiro, se cadra, un chisco máis sorprendido do que cheguei. En boa parte pola fermosura e a sinxeleza que atesoura esta Torre de Celas e tamén por coñecer outra mostra do enorme poder que antano posuíu a estirpe dos Andrade. Pero se amais de sorprenderme, algo me destapou un leve sorriso namentres marchaba, foi o feito de saber que a torre que deixaba tras de min ficaba xa sen dono e certamente liberada. 

domingo 15 maio 2016

O Muíño de Vento da Cruz do Castro


“Dos tempos pasados 
grorias que se foron 
no fondo da alma 
gardadas están; 
espranzas fuxidas 
de tempos tristeiros, 
sinos derradeiros 
tocan a chamar... 
Voltará da aurora 
a luz temerosa, 
e, na Patria nosa 
voltará a brilar 
a branca bandeira 
co azul do ceo 
ó compás do vento, 
¡ doce libertá ! 
E nos nosos peitos, 
e nas nosas vidas, 
espranzas fuxidas 
que retornarán, 
encherán a Terra, 
encherán os ventos 
con novos alentos 
na terra e no mar”
Avelino Pousa Antelo, Agoiro

Fai cousa dun mes decidín internarme de novo Galiza interior para tratar de procurar, entre outras moitas paraxes, o chan dun castro esquecido, e aínda soterrado, que se localiza no lugar de Igrexa, na parroquia de San Miguel de Carballedo, no concello pontevedrés de Cotobade. Este lugar, coñecido como O Alto da Cruz do Castro, atesoura unha pequena pero importantísima mostra etnográfica galega, nada máis e nada menos que un singular muíño de vento; o Muíño de Vento de Laredo. Malia que este tipo de construcións non adoitan ser moi comúns no húmido chan galiciano, onde a forza da auga, -doce e salgada-, dende sempre foi un dos recursos enerxéticos máis presentes i empregados, o certo é que dende comezos do século pasado, denantes de apareceren os primeiros trebellos eléctricos de moenda; en moitos lugares da Galiza empregaríase a forza do vento para mover as pétreas moas que esnaquizan o gran. 


Este tipo de muíños adoitaban ser construídos en lugares elevados ou preto de puntos de costa nos que o vento sopre con forza. Neste mesmo Concello de Cotobade existen outros tres muíños coma o de Laredo. O Muíño de Vento de Laredo, localizado no recinto mesmo no que antano se situaría o castro, a uns 475 metros de altitude, foi erixido en cachotería granítica e presenta unha planta circular e unha tipoloxía bidireccional de cuberta fixa; a máis antiga. Este Muíño de Vento de Laredo estaba perfectamente orientado para aproveitar os fríos ventos do norte. As súas aspas ficarían conformadas por finas táboas de madeira que farían mover uns eixes e piñóns dispostos para trasladar esta primitiva enerxía eólica até as moas de pedra localizadas no interior. A historia deste muíño remóntase a comezos do século XX, cando a familia Laredo, naturais deste lugar de Igrexa, deciden construír un muíño de vento dentro dunha primitiva vivenda castrexa. 


Durante moito tempo, este Muíño da Cruz do Castro ou de Laredo, estaría arruinado e resultaba bastante frecuente que os mozos da parroquia se fotografasen sobre das súas ruínas. Nos últimos anos, por sorte, sería restaurado. O nome de A Cruz do Castro, venlle dado a este outeiro porque antano existía unha cruz que coroaba o alto do castro e que sería destruída ó longo do século pasado.  Durante os anos 2008, 2009 e 2010, e baixo a dirección do arqueólogo Ángel Concheiro, sairían á luz restos de construcións, como parte da muralla que pechaba o poboado, así como outros materiais tanto da Idade do Ferro como da época Romana; a forcada histórica deste asentamento. Poida que a meirande parte dos restos materiais de gran valor achados neste castro procedan dese último período romano; restos de cerámica local e importada do Mediterráneo, obxectos de uso cotián e adornos persoais, entre os que sobresae un pendente de ouro. É a primeira vez que se atopa unha xoia destas características nunha escavación levada a cabo no noso país. 


Despedinme deste Alto da Cruz do Castro, este chan castrexo aínda por desenterrar, cavilando no vento, nese frío vento do norte que antano facía xirar as aspas do Muíño de Laredo, ese vento que esnaquizaba trigo e centeo, ese vento que refina petoutos, que bate portelas, que atiza con pingas a calidez dos rostros, que turra por nós nos cabos e praias, nos miles de outeiros que conforman o país..., ese puro vento do norte que escorrenta trebóns e tingue o azul do noso ceo con brancas nubes libertarias;“voltará a brilar / a branca bandeira / co azul do ceo / ó compás do vento / ¡doce libertá!”