xoves 25 setembro 2014

O petouto tordoiés de Pedra Longa

Ubicación: Parroquia de San Xián de Cabaleiros, Concello de Tordoia, Provincia da Coruña

“O penedo, a tal intre, foi por medio fendido
deixando aberto e franco un camiño frorido
que corría unha terra verdecente e mimosa
na que os pinos erguían a súa voz maxestosa,
eran groria dos ollos rebrilos dos orballos
nas herbiñas das leiras e as follas dos carballos”
Ramón Cabanillas, Na noite estrelecida

Namentres coñeciamos, este pasado verán, as características do Dolmen de Cabaleiros, sito no concello coruñés de Tordoia, e máis concretamente na Parroquia de San Xián de Cabaleiros, un veciño do lugar achegouse onda nós para falarnos un bo anaco sobre do dolmen. Mantivemos con el unha interesante conversa. Antón Fraga Castro, que é como se chama o veciño, falounos doutro recuncho especial desta mesma parroquia e prestouse a guiarnos ata alí. Seguimos a Antón ata o lugar de Seixán, e máis concretamente até un alto onde se localiza unha especie de área recreativa ateigada de piñeiros e carballos. Nada máis chegar alí xa puidemos albiscar aquilo que Antón tantas ganas tiña de amosarnos. Estabamos ante un gran penedo, unha formación rochosa de enormes dimensións coñecida como Pedra Longa. Achegámonos ata ela paseniño, ollándoa de arriba a abaixo. Ficamos realmente impresionados. Nunha das caras deste petouto acharíamos unha placa onde puidemos ler o seguinte: “Propiedad donada al Ayuntamiento de Tordoya en el año 1995 por D. José Pereiro Fariña y su esposa Dª María Castro Fraga siendo alcalde D. Andrés García Lamas”


Este enorme conxunto de rochas posúe uns catro metros de altura con respecto ó chan e fica nos nosos días ateigado de lendas. Contan os máis vellos que estas pedras tróuxoas a nosa señora, é dicir, a Virxe María, e que por iso acadaron esta forma tan particular. Contan tamén que aló polos anos cincuenta se convocou unha proba, algo así como un concurso, para ver quen podía dar subido até a parte superior da pedra. 

Contan que houbo dous veciños que conseguiron acadar o alto coa axuda dunhas cordas que ían enganchando, progresivamente, namentres ascendían. Contan tamén que un dos que conseguiron achegar ó alto informou da existencia dunhas inscricións no cumio. Ó parecer, acharía uns inscricións semellantes a números, aínda que non o podería precisar. Quen sabe se aquelas gravados non serían petróglifos, ou mesmo as marcas de alguén que conseguir ascender con anterioridade e quixo inmortalizar a súa fazaña. Hai quen pensa tamén que esta formación rochosa puido ter sido empregado na prehistoria como refuxio ou espazo de abrigo natural. Palpamos a fría e dura rocha, a suave e lisa superficie moldeada polos elementos. Observamos tamén que a pedra inferior deste conxunto rochoso fica partida case que á metade. Ao carón desta área recreativa albiscamos unha fermosísima paisaxe e mesmo o sinuoso curso do Río Pontepedra. Contábanos Antón, entre sorrisos, que este recanto é, nos nosos días, un lugar perfecto onde os mozos máis pasionais comezan a descubrir o amor. Foi todo un pracer coñecer esta Pedra Longa e a un veciño tan amable e cordial, tan bo e xeneroso como Antón. Deixamos tras de nós estoutro sorprendente recuncho tordoiés de San Xián de Cabaleiros logo de despedírmonos de Antón e de prometerlle volver, algún día, até estas esquecidas e afastadas terras do interior coruñés. Que esta paraxe de Pedra Longa siga a atesourar lendas e a ser o máis íntimo refuxio, o pétreo e abrigado recunchiño onde ferven de pracer os máis ardentes namorados. 

A alongada cabaceira de Lira

Ubicación: Parroquia de Santa María de Lira, Concello de Carnota, Provincia da Coruña

“Enriba d' aquel monte donde chora
Albos alxofres pol o roxo amante
Diana Cazadora
Cando a fay prisioneira o vello Atlante
Ó sentirse el arder coa luz da Aurora;
Mesmo alí ond' a vista s' enfeitiza
Entre Lira, Fisterra e a Lobeira,
Ollando a prata riza
Que mostra á Colombian fonda carreira
Onde vorcans o sol á tarde atiza”
Francisco María de la Iglesia, A Galicia

Vai facer case un ano e medio dende que tiveramos o privilexio de visitar e coñecer o hórreo ou cabaceira, como por estas terras se adoita chamar, máis senlleiro de Galicia; o de Santa Columba de Carnota. Daquela xa tiveramos oportunidade de falar da rivalidade que existiu antano entre o crego de Santa Columba e o de Santa María de Lira polo tamaño das súas cabaceiras. Logo de coñecer as características e a historia da cabaceira de Santa Columba, sentímonos na obriga de visitar e coñecer tamén a outra mítica e xigantesca cabaceira deste concello coruñés; a de Santa María de Lira. Desexabamos analizar máis polo miúdo as grandes similitudes e pequenas diferenzas que unen a estas dúas cabaceiras e, dende antano, enfrontaron a estas dúas parroquias. Carnota posúe os dous hórreos, con pés, máis longos do noso país, que xunto coas igrexas, pombais e casas retorais, conforman dous conxuntos etnográficos de grande valor histórico, arquitectónico e cultural. Viaxamos pois cara o hórreo con pés máis alongado do noso país. Achegámonos até a mesma igrexa parroquial de Santa María logo de camiñar polas rúas da vila e albiscar no horizonte do areal de Mar de Lira, “alí ond' a vista s' enfeitiza”, as Illas Lobeiras e a silueta do meu pobo natal. 


A mañá presentábase húmida e sabiamos que podía chover en calquera momento, polo que tivemos que apresurarnos un pouco. Achamos o alongado hórreo de Lira detrás mesmo da igrexa de Santa María. Ficamos abraiados ante a lonxitude que acada estoutra xigantesca cabaceira carnotá. Achegámonos ata ela pra contar o número de pés que a manteñen en alto e ollar de preto as súas características. Esta cabaceira de Santa María de Lira, de estilo fisterrán, foi erixida entrámbolos anos 1779 e 1814, como diciamos, en competencia coa de Santa Columba. Esta de Lira é un pouco máis recente que a de Santa Columba, erixida esta última entrámbolos anos 1768 e 1783. Nembargantes, ámbalas dúas foron ampliadas posteriormente pola xa citada rivalidade que tiña en vilo ás dúas parroquias. Ámbalas dúas cabaceiras carnotás posúen, nos nosos días, o mesmo número de pés, 22 pares, nembargantes, a cabaceira de Lira é un par de metros máis longa; chagando a acadar os 36,5 metros fronte ós 34,7 de Santa Columba. Esta última, iso si, é un pouco máis ancha, chegando a acadar os 1,90 metros fronte ós 1,60 da de Lira. Estas cabaceiras son somentes superadas polos 37 metros de lonxitude do rianxeiro hórreo de Araño, mais este último carece de pés, que é como se adoitaban medir estas construcións. 


Esta cabaceira de Santa María de Lira foi erixida case que integramente a base de granito, posúe unha teitume a dúas augas cuberta con tella do país e a mesma tipoloxía que o de Santa Columba, nembargantes este de Lira fica sobre dunha plataforma de pedra que ten como fin salvar o desnivel do terreo onde se localiza. Segundo unhas inscricións achadas, crese que ámbalas dúas puideron ser obra de Gregorio Quintela. Por se fose pouco, ámbalas dúas contan tamén cun pombal ó seu carón de planta circular e teitume cónica cuberta de tella do país. Observamos que esta cabaceira de Lira semella peor conservada que a de Santa Columba, mais a min, persoalmente, pareceume moito máis sorprendente, aínda a pesares de non posuír nin a metade da sona que foi forxando nas últimas décadas a de Santa Columba. Cantas similitudes e que poucas diferenzas existen entre estas dúas cabaceiras carnotás. O que semella certo é aquela vella rivalidade entre parroquias fixo posible que este concello atesoure agora os máis senlleiros e alongados hórreos do noso país. A peor parte, a bo seguro, debeu ser para os veciños das enfrontadas parroquias, que non lles quedaría máis remedio que ateigar de gran aquelas xigantescas cabaceiras. Deixamos tras de nós estoutro importantísimo conxunto etnográfico de Carnota, a cabaceira con pés máis longa do país, convencidos de que algunhas veces, froito das loitas e contendas, da rivalidade e da competencia, pódense conseguir cousas impensables. 

mércores 24 setembro 2014

O esquecido Dolmen de Cabaleiros

Ubicación: Parroquia de San Xián de Cabaleiros, Concello de Tordoia, Provincia da Coruña

“Rumor de rezos para afogar o estrondo dos mortos,
o laído dos cadáveres que piden contas.
E qué fondo o seu ruxido, clamor de calcio,
incendio de dor, tenso eco de tumbas.
Sodes facho, lumeira das toupas da derrota:
o sinal do silencio nas lápidas sen nome.
Agardando, a manta sobre a alma, a chamada
da torga, metálico mulime, negra terra”.
Carlos Negro, Cantos da perda

Este finado verán, namentres repasaba a prensa, achei unha nova que chamou fortemente a miña atención. Na citada nova, publicada na edición impresa do xornal El Correo Gallego o pasado día 21 de xullo do presente ano 2014, expúñase o  estado de abandono que presenta nos nosos días o dolmen de Tordoia, tamén coñecido como a Casa da Moura, Casa dos Mouros, Couza do Cacheiro ou Dolmen de Cabaleiros. Na nova destacábase que a pesares de ser unha das pezas máis prezadas do patrimonio galego e Monumento Histórico-Artístico dende o ano 1975, semella esquecido polas administracións. Ó parecer, dende fai uns anos este dolmen, que data do III milenio denantes de Cristo, non recibe apenas visitas, e os carteis informativos fican tirados e practicamente ilexibles. Somentes uns días despois de ler esta nova, decidín achegarme ata o concello coruñés de Tordoia acompañado polo meu amigo Óscar para coñecer estoutro dolmen galego e o seu estado de conservación. Viaxamos pois cara a Comarca de Ordes para tratar de achar este monumento megalítico que se sitúa na parroquia tordoiesa de San Xián de Cabaleiros, e o certo é que non nos resultou nada difícil atopalo. Saímos de Compostela unha tarde solleira e calorosa e collemos rumbo ó Concello de Ordes. Ó chegar ó núcleo deste concello do interior coruñés, tomamos a estrada que nos levaría ata Carballo e uns 12 quilómetros despois, á altura do lugar de Tablilla, collemos rumbo á esquerda cara A Pontepedra. 


Denantes mesmo de chegar ó lugar da Pontepedra, acharíamos o dolmen a carón mesmo da estrada, nun recinto ou peche de cachotería. Achegámonos ata el ateigados de curiosidade. O primeiro que puidemos albiscar foi unha pétrea placa que semellaba case que ilexible, ateigada de liques e desgastada polo tempo. Na placa puidemos ler, con certa complexidade, a seguinte mensaxe: “Dolmen de Cabaleiros. Monumento megalítico de carácter sagrado e funerario”. Propuxémonos a entrar naquel peche para ollar de preto as características desta xoia megalítica tordoiesa. O primeiro que nos chamou a atención foi o enorme tamaño dos sete esteos que o conforman, amais da laxe de cubrición, que posúe unhas dimensións de 4 por 3,40 metros. O dolmen posúe unha cámara poligonal aberta con corredor orientado cara o leste. A cámara acada os 3,10 metros no eixe maior e unha altura aproximada de 1,70 metros. O túmulo, nembargantes, posúe un diámetro aproximado de 30 metros e unha altura de dous metros. Este Dolmen de Cabaleiros, polo seu excelente estado de conservación, é un dos mellores exemplos da arquitectura funeraria do Neolítico no noroeste peninsular. Arredor deste dolmen observamos que aínda se conserva gran parte do montículo de terra da mámoa que orixinalmente o cubría. 


Como diciamos anteriormente, este dolmen, que conta cunhas seis mil primaveras, tamén é coñecido popularmente como A Casa da Moura. Conta a lenda que esta Moura, a vella meiga que se cre que habita neste dolmen, chegou a mover a enorme laxe de cubrición e colocala sobre da súa cachola namentres tecía un vestido coas súas mans. Malia a ser, como diciamos, un dos mellores exemplos da arquitectura funeraria do Neolítico no noroeste peninsular, nos nosos días este Dolmen de Cabaleiros, propiedade da Deputación da Coruña, presenta un estado de abandono que resulta evidente. Por unha banda, a estrutura está danada, achándose unha fenda ou fractura na laxe de cubrición que pode pór en serio risco a conservación desta xoia megalítica. Pola outra, e tal como previamente leramos naquela nova publicada en xullo no xornal El Correo Gallego, comprobamos que un dos paneis informativos seguía tirado nun extremo do recinto. Este panel, xunto coa pétrea placa case que ilexible que nos dera a benvida, non semellan cumprir co seu cometido; o de informar ou divulgar as características e a historia deste dolmen de gran valor e importancia. Tamén botamos en falta un indicador que, dende a mesma estrada, nos alertase da súa presenza. Malia todo o anteriormente exposto, cómpre sinalar que non é, nin por asomo, dos dolmens peor conservados do noso país. 


Denantes de liscar de San Xián de Cabaleiros, un veciño da parroquia achegouse onda nós pra falarnos do dolmen. Debeuse sorprender de vernos alí, o certo é que ultimamente, e como diciamos ó comezo, este dolmen apenas recibe visitas. Aquel home era Antón Fraga Castro, un sabio veciño que vive enfronte mesmo do megálito e co cal mantivemos unha longa e interesante conversa, logo da cal decidiu ensinarnos outro recuncho da parroquia, non menos sorprendente, que ficaba moi preto da Pontepedra; concretamente no veciño lugar de Seixán. Deixaremos pra máis adiante estoutro recuncho ó que nos levou Antón, outra xoia pétrea que descubrimos grazas a el. Polo momento somentes nos resta desexar que este Dolmen dos Cabaleiros volva a ser noticia, mais desta volta porque se garanta a súa protección e se poña en valor como se merece. Non esquezamos que estas mámoas e dolmens, estas xoias milenarias, formaron parte da vida cotiá dos nosos devanceiros máis primitivos, e agora forman parte da nosa historia, da nosa cultura, da nosa identidade; son parte de nós.