mércores 26 agosto 2015

Ero e o soño de Armenteira

Ubicación: Santa María de Armenteira, Concello de Meis, Provincia de Pontevedra

“Homero consolando a súa cegueira
con palabras de heroes e de ferros,
Descartes combatindo lentos erros,
Whitman oíndo o lume na lareira.

Ero soñando a ave en Armenteira,
Artaud no hospital uivando a berros,
Rilke en Duíno, Poe por eses cerros,
Virxilio parolando a Horacio na eira.

Neruda retirado en Isla Negra.
Celan a se arroxar no avolto río.
Quevedo e o seu profundo señorío.
Juan de la Cruz quebrando toda regra.

Os ollos dun meniño que, en Lisboa,
embarcándose, soña que é Pessoa”.
Xavier Seoane, Vagar de sombra

Corría unha solleira e calorosa mañá de xullo cando decidimos achegarnos até outro dos mosteiros máis senlleiros deste noso verdescente país. Desta volta decidimos coñecer as lendas e segredos que agocha o Mosteiro Cisterciense de Santa María de Armenteira, románico do século XII e localizado nunha das ladeiras do Monte Castrove, no concello pontevedrés de Meis. Este mosteiro está habitado nos nosos días, concretamente dende o ano 1989, por unha comunidade de monxas pertencentes á Orde do Císter. Internámonos nas entrañas do mosteiro logo de ollar o curso do Armenteira e as súas plácidas e frondosas ribeiras. Fixémolo calados, respectando a paz que se respira neste fermosísimo recanto do Salnés. 


A lenda que agocha este mosteiro fala de Ero; un cabaleiro da corte de Afonso VII que estaba casado mais non tiña fillos. Este feito causáballe moita dor tanto a el  como á súa muller. Por intercesión da Virxe María pediron a Deus un herdeiro, e unha boa noite, ambos terían o mesmo soño: a Virxe dicíalles que por vontade de Deus ían ter moitos fillos espirituais. 

Sería logo daquel soño cando decidirían fundar un mosteiro. Ero solicitaría monxes cistercienses a San Bernardo de Claraval, e estes enviaríanlle catro monxes. Co paso do tempo, Ero pasaría a ser Abade. Un día, namentres paseaba e meditaba tratando de entender a eternidade, quedaría sorprendido polo canto dun paxariño. Cando rematou de escoitalo retornaría ó mosteiro e decataríase de que os monxes que coñecía xa non estaban alí. Os que alí había eran outros que non coñecía de nada. Ó parecer, pasaran uns douscentos anos dende o canto daquel paxariño. 

Crese que o primeiro cenobio debeu ser fundado polo Abade San Ero aló polo 1.150. O nome de Santa María de Armenteira aparece por vez primeira nos documentos oficiais da Orde Cisterciense no ano 1.162, e pouco tempo despois darían comezo as obras principais do mosteiro; entre elas a igrexa. A finais do século XV comezaría a vivir unha certa decadencia, pero no 1.523 sería reformado pola Congregación de Castela. Sería no ano 1.837 cando a desamortización obrigaría ós monxes a abandonar o mosteiro, e como consecuencia, boa parte do edificio, agás a igrexa, remataría por derrubarse. Nembargantes, no 1.961, Carlos Valle-Inclán, o fillo do escritor, proponse reconstruír o mosteiro e funda cun grupo de amigos a asociación “Amigos de Armenteira”. Isto fixo posible que un grupo de monxas procedentes do mosteiro navarro de Alloz, se instalase en Armenteira e devolvese a vida cisterciense a este mosteiro do Salnés.


Do primitivo mosteiro somentes se conserva íntegra a igrexa; sinxela, austera, fermosa. O templo posúe tres naves e cabeceira tripartita con cúpula no cruceiro. Ficamos absortos ollando a fachada da Igrexa de Santa María, aquela gran portada con seis arquivoltas de medio punto, aquel magnífico rosetón polo que penetra a inmaculada luz solar. No costado meridional da igrexa atópase o claustro actual, de planta cadrada e dous andares, construído entre o 1575 e o 1778. Este claustro amosa na variedade das súas claves de bóveda, as diferentes épocas da súa construción. A porta de acceso é o único que queda do primitivo claustro. Foi unha sorte coñecer a historia e a lenda que atesoura estoutro cenobio galego. Liscamos deste fermoso recuncho cheos de paz e tratando de escoitar o canto dalgún rebuldeiro paxariño que nos afunda nos misterios da eternidade. 

martes 18 agosto 2015

A cambadesa Torre de San Sadurniño

Ubicación: Illa da Figueira, Concello de Cambados, Provincia de Pontevedra

“¡Irmáns! ¡Irmáns gallegos!
¡Dende Ortegal ó Miño
a folla do fouciño
fagamos rebrilar!
Que vexa a Vila podre, 
coveira da canalla,
a Aldea que traballa
disposta pra loitar.
Antes que ser escravos,
¡irmáns, irmáns gallegos!
que corra a sangre a regos
dende a montana ó mar.
¡Ergámonos sin medo!
¡Que o lume da toxeira
envolva na fogueira
o pazo siñorial!
Xa o fato de caciques,
ladróns e herexes, fuxe 
ó redentor empuxe
da alma rexional.
Antes que ser escravos,
¡irmáns, irmáns gallegos!
que corra a sangre a regos
dende a montaña ó val”
Ramón Cabanillas, Vento mareiro

Outro dos recunchos que tivemos oportunidade de coñecer en Cambados, namentres gozabamos da LXIII edición da súa senlleira Festa do Albariño, foron as ruínas da Torre de San Sadurniño, que xunto con Fefiñáns e Santa Mariña de Dozo; son os lugares máis históricos i emblemáticos que atesoura o salgado berce do noso Poeta da Raza. Estoutras ruínas cambadesas, a diferenza das de Santa Mariña de Dozo, fican arrodeadas de mar e de vida, sen lápidas nin cruces, sen loitos nin rosarios. Camiñamos dende Fefiñáns até o barrio máis antigo de Cambados, a Vila Vella, o actual San Tomé do Mar. 


Deixamos á nosa dereita o peirao e albiscamos fronte a nós aquela pétrea silueta que resiste nun illote, e ó mesmo tempo, tamén sobre do mar. Achegámonos até aquela pequena illa, coñecida como a Illa da Figueira, a través dunha pétrea e alongada ponte. Unha vez alí dispuxémonos a observar aquelas ruínas e a tratar de recrear a súa historia. 

As orixes e a finalidade da construción da Torre de San Sadurniño non están de todo claras, e loxicamente, existen moitas interpretacións sobre da súa historia. Deixarémonos levar pola crenza máis popular. Segundo o historiador Caamaño Bournacell, puido ser erixida neste illote, case que triangular, durante a segunda metade do século X por orde do bispo Sisnando II. Durante o século XII sería mercada polo arcebispo compostelán Diego Xelmírez, que a mandaría restaurar co obxectivo de empregala, dada a súa estratéxica localización na boca da Ría de Arousa, como atalaia de vixilancia ante os posibles ataques viquingos. De feito, pénsase que puido pertencer a unha rede de torres, entre as cales estaría a da Lanzada, Vilanova, A Rocha ou as de Catoira, nas que se prendían fachos cando eran avistadas naves normandas achegándose á costa coa finalidade de alertar ós veciños da comarca para que impedisen que os piratas chegasen ata Compostela e arrasasen a cidade. Tempo despois, máis concretamente durante o século XIII, a torre pasaría mans de Paio Gómez Chariño de Soutomaior, que reformaría a torre e o resto da fortificación. Como a meirande parte das torres e fortalezas do territorio galego, aló polo 1470, a Torre de San Sadurniño sería derrubada polos irmandiños, polo pobo servil i escravo. A fortaleza seguiría pertencendo á familia Chariño - Soutomaior até o século XVIII, tempo no que o IV Conde de Castronovo a vendería a Diego de Zárate y Muga, Marqués de Montesacro. A este pertenceu a torre até o século XIX. Nos nosos días, nesta pequena Illa da Figueira, somentes se conserva unha esquina daquela torre, unha estreita xanela e unha lareira no vértice dos rexos muros graníticos. Mais esta pequena illa, esta contorna i estas poucas pedras da beiramar, son o meirande anaco de historia de Cambados


Marchamos recendendo o arume do mar, albiscando dende a ponte aquela atalaia derrubada, aquel feixe de pedras, aquel facho de luz calada, asolagada polo tempo e pola marusía, coa certeza de que seguirá en pé pra testemuñar por sempre a meirande parte da historia desta vila. 

venres 14 agosto 2015

As ruínas de Santa Mariña de Dozo

Ubicación: Concello de Cambados, Provincia de Pontevedra

“É o mantelo das penas e os pagos;
o mantelo probe, o mantelo vello
con que vai a falar co filliño que está na cadea
e darlle, ó chamado a servicio, o adiós derradeiro;
o que leva a pagar o consumo,
as oblatas, as rendas, os foros... e o demo do inferno;
o que pon cando saien os barcos
onde se van os galegos,
mar a fóra, mar a fóra,
lonxe dos nativos eidos;
o que visteu o día das tromentas
de Nebra e de Sofán -¡Trunfo do ferro!
¡Trunfo dos porcos bravos!
¡Trunfo dos homes roxos! ¡Trunfo dos homes negros!-
para ir, afogada en bágoas,
enrabiada co ceo,
detrás dunhas caixas longas, 
camiño do cimiterio”.
Ramón Cabanillas, Da Terra asoballada

Non fai moito daquela curta estadía, daquela máxica e fugaz viaxe ó berce e ó corazón, salgado e mareiro, dun excelso e loitador poeta que nunca chegou a falecer, que vive en cada esquina de Fefiñáns, nas sanguentas alboradas  da Torre de San Sadurniño, nas derradeiras pedras de Santa Mariña; no horizonte de gamelas de Cambados. Volvín á terra de Cabanillas, con motivo da última edición da máis que tradicional Festa do Albariño, na compaña da miña curmá e dunhas amigas. Tiñamos como obxectivo pasar tres intensísimos días de festa en Cambados, dando boa conta da ampla variedade de brancos que se producen nestas terras, e agardabamos aproveitar a viaxe para visitar tamén algún dos recunchos máis atractivos desta importante vila pontevedresa das Rías Baixas. 


O primeiro lugar que decidimos coñecer non podía ser outro que o camposanto e as ruínas de Santa Mariña de Dozo, declaradas Monumento Histórico-Artístico no ano 1943. Achegámonos camiñando até este camposanto que se localiza no alto da vila e que tanto semella impresionar a todo aquel que o visita. Nada máis atravesar a porta do camposanto ficariamos francamente fascinados ante aquel pétreo espiñazo, ante as ruínas do que no seu día fora o templo de Santa Mariña de Dozo. Internámonos paseniño sen deixar de mirar as ruínas que tiñamos diante de nós; aquela torre do campanario medio derrubada, aqueles arcos triunfantes, aquelas bóvedas imaxinarias, aqueles muros vencidos. Crese que estas ruínas foron no seu día un templo oxival erixido por mandato de Dona Xoana de Hungría, a muller de Paio Gómez de Soutomaior, e Dona María de Ulloa, a nai do Arcebispo Alonso III de Fonseca e Señora de Cambados, entrámbolos séculos XV e XVI sobre dunha igrexa románica do século XII. 


O templo, de estilo gótico mariñeiro con claras influencias renacentistas, presenta numerosos elementos decorativos exactamente iguais ós empregados no antigo Hospital Real de Santiago. Isto semella evidenciar que algúns dos seus construtores deberon pertencer ó círculo de mestres que traballaban en Santiago. Nos nosos días, o único que queda en pé da antiga Igrexa de Santa Mariña é, amais da planta da nave, duns 24 por 11 metros, e da torre do campanario a medio derrubar; catro arcos transversais de medio punto, a ábsida, cinco capelas nos laterais e a sancristía. Aínda nos nosos días pódense apreciar algúns restos moi deteriorados de pinturas murais que semellan datar do século XVI. Tanto a sancristía como as cinco restantes capelas laterais serían construídas i encaixadas entre os contrafortes pouco tempo despois que a nave central da igrexa. Polo que se sabe, a Igrexa de Santa Mariña mantería o seu culto ata mediados do século XIX. 


No ano 1838, os muros da igrexa xa ameazaban con derrubarse, polo que se trasladou o culto á igrexa do convento de San Francisco. Houbo intención de restaurar o templo, mais nunca chegaría a facerse realidade. O tempo e o abandono precederon á ruína. A fachada remataría por derrubarse, perderíase o rosetón que existía na mesma e os retablos desaparecerían. O  único que seguiu empregándose foi o camposanto, que deixaría de ser nobiliario para ser o recuncho final do resto de mortais da parroquia. Percorremos a case totalidade do adro da igrexa, nos nosos días completamente ateigado de tumbas e sartegos, de lápidas e de cruces. Contan que o mesmísimo Don Álvaro Cunqueiro chegou a dicir que este era "o máis melancólico camposanto do mundo". Ficamos abraiados contemplando este atípico camposanto i estas ruínas tan sumamente ateigadas de beleza. Sorprendeunos tamén o feito de atopar algunha que outra tumba nas entrañas mesmas desta igrexa derrubada.


Que grande honor foi para nós coñecer estas inusitadas ruínas, este camposanto de cruces brancas, esta estación de almas mariñeiras. Despedímonos de Santa Mariña de Dozo e deste cemiterio nobre e servil, “probe e fidalgo...”; "o máis melancólico camposanto do mundo" que non deixa a ningún “soñador” indiferente.