luns 22 decembro 2014

O mosteiro mercedario de San Xoán de Poio

Ubicación: Concello de Poio, Provincia de Pontevedra

“Quen fora pedra, quen fora santo
D'os qu'ali hai
Coma San Pedro, n'as mans as chaves
C'ô dedo en alto como San Xoan,
Un-has tras outras eneracioes
Vira pasar
Sin medo â vida que dá tormentos
Sin medo â morte qu'espanto dá”
Rosalía de Castro, Follas novas

Xa debeu pasar como cousa dun par de anos dende a miña última visita ó Concello de Poio, desta volta sería por motivos laborais, polo que pouco tempo tería para coñecer os meirandes segredos deste concello pontevedrés. Nembargantes, tería a sorte de pasar e determe a carón dun dos recunchos de Poio onde mellor se mesturan a arte, a historia e a fe. Detívenme a carón do Mosteiro de San Xoán, no centro mesmo da vila e de fronte á Casa do Concello. Debido ás presas que naquel intre me supuña o traballo, non puiden pararme a contemplar con tranquilidade o mosteiro, mais coido que aquela impresionante fachada da igrexa, tan somentes o pouco que puiden coñecer do San Xoán de Poio, pareceume máis que digna de ser retratada e lembrada nesta bitácora. 

O San Xoán de Poio é un mosteiro beneditino medieval. Non resulta doado precisar a data concreta da súa fundación, mais crese que puido ser aló polo século VII e da man de Frutuoso de Braga. A primeira proba achada entorno ó mosteiro dataría do ano 942, e a partires daquel entón recibiría privilexios e distincións reais e nobiliarias, chegando mesmo a incorporarse á Congregación de San Bieito de Valladolid. Entrámbolos anos 1548 e 1556 chegaría a albergar tamén un Colexio Maior de Teoloxía. Sería no 1581 cando darían comezo as obras da igrexa e do claustro principal ou procesional, que serían executadas entre o ano 1600 e o 1612. Tan somentes un ano despois, no 1613, abriríanse as portas do Colexio de Pasantes do San Xoán de Poio, que permanecerían abertas até o ano 1834. Coa Desamortización de Mendizábal comezaría a tornar para peor a realidade do mosteiro. Aló polo 1890, os monxes beneditinos rematarían por abandonar o San Xoán de Poio, que sería ocupado polos relixiosos da Orde da Mercé. Estes últimos, os mercedarios, levan habitando o mosteiro dende aquel entón até os nosos días. A igrexa foi erixida no século XVII por Pedro de Monteagudo seguindo os patróns dun plano datado de finais do século XVII e da autoría de Fray Gabriel de Casas, mestre das obras de San Martiño Pinario. No ano 1700, a obra quedaría sen rematar e tería que ser finalizada por outro mestre tan somentes oito anos despois. A fachada desta igrexa fica enmarcada por dúas torres cunha portada con dous pares de columnas de chapiteis dóricos na parte inferior, entre as que se localiza a imaxe de San Xoán Bautista, e outros dous pares na parte superior; desta volta de chapiteis corintios. Este mosteiro posúe dous claustros; o da portería e o principal. O primeiro é rectangular e foi erixido  entre o 1747 e o 1749. O principal, máis pequeno e de planta cuadrangular, foi erixido a canda a igrexa e posúe unhas naves cubertas cunha bóveda de cruzaría estrelada. Abandonei o San Xoán de Poio, se cadra, un pouco máis apresurado do normal, mais non menos impresionado, fascinado ou sorprendido; non menos satisfeito do habitual.

O Mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras

Ubicación: Trandeiras, Parroquia de San Pedro da Pena, Concello de Xinzo da Limia, Provincia de Ourense

CONFÍN 
        (Trandeiras)

“Neste confín do inverno
de levísimas seivas,
invisíbeis, a penas,
fan o amor as palabra”
Francisco Domínguez Romero, 24 poemas

Este pasado verán,  namentres percorría os cháns e alongados vieiros limiaos na procura da impoñente Torre da Pena, acharía moi preto desta pétrea e lonxeva atalaia, a uns sete quilómetros de Xinzo da Limia e na mesma parroquia de San Pedro da Pena, o pequeno lugar de Trandeiras. Nese intre caín na conta de que neste lugar existía un mosteiro, o do Bon Xesús, polo que non dubidei en tratar de achegarme ata el. Para a miña sorpresa, acharía neste Mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras, e case sen decatarme, boa parte da soidade, da paz e da harmonía que viña a procurar  a estas ermas e chás terras da Limia. Detívenme de fronte á fachada da igrexa e comecei a recender a súa historia e a dos seus antigos e relixiosos moradores. O Mosteiro do Bon Xesús ten as súas lendarias orixes nunha primitiva ermida construída logo de que uns cabaleiros portugueses achasen nos arredores unha imaxe do Meniño Xesús. Tal foi a sona que foi xerando a imaxe, que a ermida comezaría a ser un ir e vir de fe e devoción. Este feito propiciaría a posterior fundación do mosteiro polos Franciscanos. 


Sería  no ano 1520 cando se fundaría oficialmente o mosteiro, e sería da man do prior de Xunqueira de Ambía, Don Alfonso de Piña, que amais de prior era promotor e mecenas de empresas de arte. Tres anos despois, no 1523, os franciscanos estableceríanse e comezarían a habitar o mosteiro, aínda sen rematar, para contribuír a axilizar a finalización das obras. Conta a súa historia que no ano 1668, un incendio, que non sería o último que lle tocaría vivir a este mosteiro, arrasaría por completo as celas abaciais. 

Durante a Revolución Francesa, as instalacións do mosteiro serían empregadas como refuxio de bispos e sacerdotes de orixe gala. Crese que foron máis de 300 os eclesiásticos acollidos polo bispo Quevedo, moitos deles hospedados neste Mosteiro do Bon Xesús. Aló polo 1809, durante la Guerra da Independencia, sucedería outra gran traxedia neste mosteiro limiá de Trandeiras. As tropas galas arrasarían a igrexa e tódalas súas imaxes, asasinando atrozmente ós monxes, sacerdotes e veciños do lugar. Un segundo incendio, desta volta no ano 1813, devoraría unha enorme parte do mosteiro, para pouco tempo despois, pasar a ser abandonado de xeito definitivo. 

Nos nosos días, o mosteiro fica parcialmente en ruínas, sobre todo o claustro. A igrexa, nembargantes, consérvase completamente íntegra i en perfecto estado. Este templo, que posúe unha sinxela pero fermosa fachada rematada por un piñón con cruz e unha cadrada torre do campanario, fica operativa e coas portas abertas na actualidade. No centro da fachada, sobre do tornachoivas, acharía unha pequena imaxe do Meniño Xesús. Baixo da imaxe, unha fermosísima portada gótico-plateresca, con claras influencias portuguesas, e composta por un arco rodeado de arquivoltas adornadas de motivos vexetais, rosetas i escudos.  

Logo de ollar a igrexa, decidín internarme no claustro. Sorprendeume atopalo tan abandonado e medio en ruínas. Malia todo, tamén hai que dicir que algunhas partes do mesmo consérvanse íntegras. Este claustro posúe unha planta cuadrangular e fica conformado por un total de vinte e oito arcos e chapiteis. Tanto a igrexa como o claustro semellan responder a tipoloxías do primeiro renacemento, mais tamén conservan elementos góticos da última etapa do Medievo, tal que cubricións de cruzaría, e a decoración das portadas e arcadas; que recordan as formas empregadas pola arte "isabelina" en Castela e o "manuelino" no veciño Portugal. 

Namentres percorría os catro laterais deste claustro renacentista, fun ollando as portas e ventás, os arcos e as columnas que seguen en pé, así como os sinxelos chapiteis, adornados con todo tipo de decoracións vexetais e animais; que resisten entre a maleza e o abandono, baixo musgos, hedras e liques. É unha auténtica mágoa achar tras da viva e intacta igrexa, e tras da súa inmaculada fachada, tanto silencio e tanta ruína. 


A meirande parte deste mosteiro, agás a igrexa como anteriormente dicía, e o claustro central, que aínda conserva parte dos fermosísimos arcos e columnas; fica nun avanzado estado de abandono e de ruína. No claustro do Bon Xesús puiden ollar as pegadas dos antigos pisos onde se localizaban as celas abaciais, así como ventás, portas tapiadas e até bodegas. Quen sabe canto non se ten espoliado neste antigo fogar de abades franciscanos, quen sabe canto non terán levado. Estes muros testemuñan todo o que eiquí existía e tamén o que xa non está; celas e celas desaparecidas, arruinadas, esquecidas; somentes presentes nas marcas que, coma cicatrices, berran dende as paredes que aínda fican en pé.


Namentres percorría este claustro solitario e silencioso, puiden sentir unha paz e unha harmonía que me sorprendeu e que precisaba. Quen sabe se foi o lugar, o silencio, a arte, a historia, a fe ou as mesmísimas enerxías telúricas deste esquecido recuncho limiao. O certo é que abandonei o Mosteiro do Bon Xesús de Trandeiras, este recuncho non planificado, un pouco máis renovado e tranquilo; un chisco máis en paz. 

domingo 21 decembro 2014

A inspiradora serea da Capela do Patrocinio

Ubicación: Lugar de O Rianxiño, Concello de Rianxo, Provincia da Coruña

“estou debuxando.
unha liña
outra. non sei
a qué se asemella.
non me decato da hora. nin do volume.
nin reparo na elíptica da terra ou se este ano é bisesto.
¿serei home?¿serei muller? nin me importa.
¿serei serea?”
Estíbaliz Espinosa, --orama

Desta volta non serían os cervos gravados en pedra nin a casualidade, nin tampouco o destino, o que me faría retornar até o Rianxo natal do noso ilustre médico, poeta, escritor, político, debuxante e dramaturgo Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. Desta volta procuraba un escudo onde se representa unha pétrea serea, da que algo me tiña falado xa o meu bo amigo Adrián, que puido ser toda unha fonte de inspiración para Castelao á hora de debuxar a comezos do século pasado a súa proposta para o escudo da Galiza no que, como todos sabemos, representou a unha loira serea soportando un escudo que reza: “Denantes mortos que escravos”. O certo é que o meu amigo Adrián, ademais, tivo a ben pasarme unha ligazón a un interesantísimo blogue rianxeiro titulado “Fotos de Rianxo”. Neste espazo dixital acharía unha gran información sobre este tema, e o máis importante, o lugar onde atopalo. Neste blogue falábase da existencia de dous escudos semellantes no Concello de Rianxo; un na Capela do Patrocinio, no lugar do Rianxiño, pertencente á Parroquia de Santa Comba de Rianxo, e o outro no Pazo de Asadelos ou dos Torrado, na Parroquia de Santa María de Asados. Tomei notas das referencias e dos enderezos, e lisquei cara Rianxo. Inicialmente decidín achegarme até a Capela do Patrocinio, que como dicía, fica no Rianxiño, moi preto do núcleo urbano de Rianxo. 

Acharía aquel escudo, aquela serea que a bo seguro debeu inspirar a Castelao, na franxa dereita da fachada da pequena Capela do Patrocinio ou de San Xosé da Floresta. Debo recoñecer que me resultou bastante sorprendente. Aquel era o escudo da estirpe dos Mariño, liñaxe orixinaria da Illa de Sálvora i estreitamente ligada á Casa de Traba. Olleino detidamente tratando de analizar as sutís semellanzas e diferenzas que garda co debuxado por Castelao a comezos do século XX. As semellanzas máis evidentes parecen ficar entorno á figura da serea, sempre que obviemos, iso si, que a debuxada por Castelao non amosa os peitos, presenta un cabelo máis solto e unhas cadeiras notablemente máis anchas que a do escudo dos Mariño. Os brazos da serea debuxada por Castelao semellan tamén máis descansados e máis naturais que os do escudo da capela. As principais diferenzas radican no interior mesmo do escudo. Castelao substitúe as ondas, as armas, o lobo e o piñeiro representados no escudo dos Mariño por unha fouce e unha estrela de cinco puntas, arrodeada por unha cinta que reza, como dicía; “Denantes mortos que escravos”. No blogue “Fotos de Rianxo”, de onde puiden sacar a meirande parte da información, puiden achar unha interesante declaración de Castelao sobre deste escudo da Capela do Patrocinio: “A serea tenante da capela do Patrocinio sostén con exipcia frontalidade armas dos Mariños notabelmente estilizadas no primeiro coartel e tal ves Piñeiros na metade inferior. A capela está datada no ano de 1665″.  Logo de coñecer esta capela, promovida por Xacinto Varela Becerra Sotomayor, i esta pétrea serea dos Mariño, decidimos procurar a outra serea que puido inspirar a Castelao e que ficaría no Pazo de Asadelos. Para a miña desgraza, ó chegar á parroquia de Santa María de Asados, atoparía o Pazo de Asadelos completamente pechado e case que abandonado. Neste pazo estaría a segunda serea dos Mariño no Concello de Rianxo, desta volta sería dos Torrado Mariño; un espectacular escudo dunhas dimensións aproximadas de dous metros. Foi unha mágoa non poder ollar esta segunda serea. Malia todo, abandonei Rianxo máis que satisfeito; o feito de coñecer esta serea do Patrocinio, de ollar un recuncho contemplado e vivo no maxín do noso mestre rianxeiro, é algo realmente máxico e indescritible.