luns 08 febreiro 2016

A incerta historia do Pazo de Vilamarín


“Érmol-os seus saídos,
Os cancelos pechados,
Fundidos teitos, escaleiras, traves,
Sin tellas o tellado,
Non paso un dia pol-os seus lindeiros
Sin pararme ante a casa d' o fidalgo.
Non fumega a troneira,
Non s' escoitan nos páteos
Os ladridos d'os cans, nin o sonoro
Rinchar d'os feros potros e cabalos.
N'o escudo en que descansa
O corredor voado
Fan niño as anduriñas volandeiras
Y-escóndense os lagartos;
E n'o cima d'a torre
O galo d'a veleta, desprumado,
Remela os ollos cara ó vento Leste, 
¡O vento d'a ruina e d'os estragos!
Un vello pergamiño
C'o sello real sellado
E sinado c'o as cruces, non c'o as firmas,
¿Pois non sabian firmar!? de dez Perlados,
Manda que nadia poda
Erguer cabana ou pazo
Acaron d'esta casa, que lle quite
Aire ou soI, poI-o frente ou poI-os lados”
Manuel Curros Enríquez, Aires d'a miña terra

Este pasado ano quixen percorrer a Provincia de Ourense na procura de lendarias construcións que fumegan aínda a fachenda das batallas esquecidas, que desprenden resistencia, que testemuñan un pasado incerto sobre do cal se arremuíñan toda a sorte de lendas, fábulas e ousadas teorías. Desta volta tiña por obxectivo coñecer o que posiblemente sexa o pazo máis senlleiro e importante desta cada vez máis despoboada provincia; andaba na procura do impoñente Pazo de Vilamarín. Achegueime até esta vila ourensá unha chuviosa mañá de decembro agardando albiscar naquel horizonte gris e bretemoso a monumental silueta dunha pétrea fortaleza que ten as súas orixes no século XV e que fai soñar a todo aquel que o visita. Albisquei o fachendoso Pazo de Vilamarín, tal e como maxinara, baixo da sombriza monteira dun ceo chamizo e iracundo. Achegueime paseniño até os mesmos pés daquel monumental pazo, declarado Monumento Histórico-Artístico no ano 1977, e ó pouco veríame inmerso no mundo dos soños.


Esta fortaleza de Vilamarín, coñecida popularmente como Pazo de Vilamarín i erixida en perpiaño granítico excelentemente traballado, experimentaría numerosas reformas durante os séculos XVII e XVIII. Posúe unha planta case que hexagonal da que sobresaen dos seus vértices media ducia de torres con matacáns voadizos; catro delas circulares e outras dúas de sección cadrada. Ó seu redor eríxese unha barbacá duns seis metros de altura con camiño de rolda e seteiras que une as pequenas torres. Detívenme de fronte ó monumental arco de medio punto que conforma a entrada principal do Pazo de Vilamarín, formado por grandes doelas de coidada cantería, e comecei a tratar de recrear unha pequena parte da súa longa e descoñecida historia. Este pazo fortaleza érguese no "Casal de Bouza", un solar que pertenceu ó Mosteiro de Oseira e que se localiza no concello ourensán de Vilamarín. As súas orixes, como dicía, son descoñecidas, mais a vila de Vilamarín foi unha das doadas polo rei Afonso VII ós señores do Castelo de Allariz e confirmada por Fernando III O Santo e por Sancho IV. Hai quen sostén que o castelo pertencería ó Conde de Ribadavia e que tería sido destruído polos Irmandiños durante o ano 1467, mais non semellan existir probas suficientes que avalen estas afirmacións. 


A historia deste pazo ou fortaleza de Vilamarín comeza a clarexar logo dunha época de abandono e soidade. A finais do século XVII, a fortaleza pasaría a pertencer ó Conde de Maceda e sería obxecto de importantes reformas que lle conferirían o aspecto de pazo fortificado que aínda atesoura nos nosos días. O Catastro de Ensenada semella confirmar esta posesión no século XVIII, cando di o seguinte respecto do pazo que o  Conde de Maceda posuía en Vilamarín: "tiene una casa en el Lugar de Fortaleza, de un alto, con su bodega, granxa, cozina y caballerizas e que paga por todo iso ao Convento de San Paio de Antealtares". No século XIX, este pazo fortaleza pasaría por varias mans. A comezos do século XX pertencería á familia de la Maza, pasando logo a mans de Xosé Vicoña Otero e vendéndoa este último no ano 1976 á Deputación Provincial de Ourense; a actual propietaria. A Deputación restauraría de novo o conxunto, que nos nosos días acolle unha  exposición permanente da obra de Xaime Quessada, e abriría pra sempre as portas deste monumental pazo fortaleza a tódolos galegos e galegas. 


Logo de tratar de fiar a groso modo a histórica arañeira deste pazo de orixes incertas, ateigado de fábulas e teorías, decidín erguerme e continuar, baixo da morna chuvia vendavaleira, o meu camiño na procura doutro histórico recuncho, doutra lendaria construción onde recrear batallas esquecidas, memorias herdadas ó abeiro da lareira, ecos rumorosos que guionizan parte dos meus soños. 

domingo 07 febreiro 2016

A torre e a capela da Nosa Señora do Faro


“N' os verdexantes cómaros do Esto,
No val de Brántuas,
Ou d' Angeriz;
Ou nas pendentes
De Corcoésto,
Ou sobr' o cume do Gomariz.
Se dos curutos,
Na vaga bruma, 
De prado verde na branda cor; 
De negro baixo,
Na branca escuma,
De casta estrela no resprandor”
Eduardo Pondal, Queixumes dos pinos

Aló polos costeiros montes de Ponteceso, nas máis salitrosas e cantareiras terras de Bergantiños, tiven oportunidade de coñecer outro senlleiro santuario galego que desta volta se distingue por posuír unha monumental torre cilíndrica, coñecida como a Torre do Faro e presidida por unha pétrea virxe, que se albisca dende varios quilómetros á redonda e que non deixa a ninguén indiferente. Viaxei cara a vila natal do insigne poeta Eduardo Pondal para atravesar e acompañar o curso do Río Anllóns e internarme noutra erma e mítica paraxe pondaliana, noutro lendario recuncho galego. A capela da Nosa Señora do Faro, o santuario que me traería até esta coruñesa vila de Ponteceso, localízase no Monte do Faro, na parroquia de San Xián, no mítico e pondaliano “val de Brántuas”

O Monte do Faro localízase a uns escasos 250 metros de altitude sobre do nivel do mar e o seu nome semella traernos á memoria a vella función de faro que desenvolvían estes outeiros máxicos e salitrosos da Costa da Morte nos que se adoitaban prender fogueiras, ben pra para guiar ós barcos ou ben para alertar da aproximación de embarcacións inimigas.

Este recuncho conformado pola Capela da Nosa Señora do Faro, que data do ano 1731, a súa torre e a súa Virxe, que dende antano ofrece guía e protección ós mariñeiros destas terras de Bergantiños, é un dos espazos máis máxicos, emblemáticos e monumentais de Ponteceso. Conta a lenda que neste recuncho de Brantuas, as mulleres dos mariñeiros adoitaban realizar un ritual coñecido como “virar a tella” e que consistía en voltear unha tella da Capela da Nosa Señora do Faro para que os ventos trocasen e a choiva amainase nas noites de temporal, coa única intención de que os mariñeiros chegasen sans e salvos a porto. Este ritual comezaría a decaer coa chegada das embarcacións a motor. Mais se algo chama a atención do visitante neste Monte do Faro, neste recuncho de San Xián de Brantuas, é a súa monumental torre cilíndrica de 39 metros de altura que semella impoñerse no horizonte. Esta impoñente torre sería custeada polo devoto emigrante pontecesán Ricardo Pose Ouréns, mais nunca chegaría a vela en vida. O seu fillo e a súa viúva serían os encargados de ordenar a súa construción para cumprir o derradeiro desexo do seu finado. 


Esta torre de Brantuas, inaugurada no ano 1959 e dedicada ó Sagrado Corazón de Xesús, posúe no seu interior unha escaleira de caracol de 133 chanzos a través da cal se pode acceder até o máis alto, onde podemos albiscar unhas vistas realmente impresionantes e maxestosas da beira atlántica bergantiñá. A torre do Monte de O Faro, un dos monumentos máis senlleiros da Costa da Morte, foi erixida para desafiar a forza dos ventos desta costa traizoeira e asasina. Isto implica que a estrutura adoite sufrir un leve balanceo, mais este feito responde á elasticidade dos materiais empregados na súa construción e resulta imprescindible para que se manteña en pé. A base desta impoñente torre presenta catro talles, coma catro puntos cardinais, que representan a San Xián, -o santo patrón da parroquia-, á Virxe do Faro, a San Ricardo e ó Apóstolo Santiago. Debo confesar que non me atrevín a subir até o alto daquela torre; as súas entrañas semellaban estreitas i escuras de máis. Lisquei transitando a súa sombra namentres cavilaba nas últimas vontades humanas, nos derradeiros desexos por satisfacer, nas mulleres dos mariñeiros e nos seus ritos de fe i esperanza, nunha cultura de maxia e tradicións que remataría por desaparecer. 

Imos xunto a Virxe
do Monte do Faro
que nos mande o vento
para que chegue o barco

Nosa Señora do Faro
está no alto, fai que dorme 
mais ela ben veu pasar
aos mariñeiros de Corme

domingo 24 xaneiro 2016

A necrópole de San Vítor da Barxacova


“Rumor de rezos para afogar o estrondo dos mortos,
o laído dos cadáveres que piden contas.
E qué fondo o seu ruxido, clamor de calcio,
incendio de dor, tenso eco de tumbas”
Carlos Negro, Cantos da perda

Poucos lugares quedan xa nesta nosa Galiza nos que reine tanto misterio como o que acharía fai cousa dun mes nas ribeiras do Río Mao, no concello ourensán de Parada de Sil, en plena Ribeira Sacra. Desta volta andaba na procura dun esquecido territorio de mortos, dun cemiterio medieval, dunha necrópole de tumbas labradas nos fríos e graníticos afloramentos do val do Río Mao denantes mesmo de que as súas augas desemboquen no impresionante leito do Sil. Os meus pasos dirixíanse vagarosos camiño da silenciosa i esquecida necrópole de San Vítor da Barxacova, cara unha senlleira paraxe milenaria ocupada entrámbolos séculos IX e XI, cara un conxunto arqueolóxico formado polos restos dunha capela desaparecida e unha gran cantidade de tumbas antropomorfas escavadas na rocha. Os cadaleitos que acharía nesta mística e funesta paraxe de San Vítor, que se localiza na parroquia de San Lourenzo da Barxacova, lembraríame inevitablemente a outros que coñecera fai xa uns cantos anos en Portomouro, no concello coruñés de Val do Dubra, e máis recentemente no mosteiro primixenio de San Pedro de Rocas, no concello ourensán de Esgos. 


A mañá presentábase fresca e bretemosa, a humidade emerxía do leito do Mao rubindo polas ribeiras coma un bafo envolvente, conformando unha atmosfera lúgubre e tenebrosa que semellaba constituír o mellor dos marcos para coñecer un lugar tan misterioso coma este. Para dar con esta antiga necrópole de San Vítor tería primeiro que transitar por un intricado e vertixinoso vieiro labrado en pedra dende o que se divisaba unha inmellorable panorámica dos vales e ribeiras que Sil e Mao foron creando conxuntamente dende o xénese dos tempos. De súpeto e case que sen agardalo acharía ante min, nun pequeno espazo aberto e neboento arrodeado de estraños penedos, o impresionante afloramento granítico ateigado de cadaleitos rabuñados que andaba a procurar. Achegueime até aquelas pétreas tumbas baleiras, até aquela estación de almas esquecidas, até aquel pétreo e ancestral camposanto. 


Esta necrópole, como dicía, antano atesouraba unha capela do século XII en honor a San Vítor erixida sobre dun penedo. Era un pequeno ente da encomenda de Quiroga, pertencente á orde de San Xoán de Xerusalén. Posteriormente, esta capela i este cemiterio pasarían a pertencer ó Mosteiro de Santa Cristina das Ribas do Sil até o século XIX. Non resulta doado establecer con certeza o momento exacto no que se deixou de empregar este recanto sacro, pétreo e mortuorio, este misterioso cemiterio medieval no que adoitaban ser soterrados os veciños finados de San Lourenzo de Barxacova, Forcas e Ivil, mais segundo contan os máis vellos da contorna, até o século XIX aínda se podían ver parte dos muros e paredes da capela. Nembargantes, sería a comezos do século XX cando esta desaparecería por sempre logo de que se construíuse unha base de cemento para soster unha torre de tensión eléctrica sobre do penedo onde se localizaba. 


A meirande parte das tumbas semellaban ficar orientadas coas cabezas cara poñente, aliñadas no eixo leste e oeste, como presenciando o avance da luz solar dende o seu nacemento até a súa fin; ese ciclo diario de morte e renacemento. Nos seus ocos, agora bebedoiros de ánimas salvaxes, acumúlanse as augas das chuvias, os máis puros resíos e os máis monótonos orballos. Ó seu berce, acougo de finadas follas de carballo, acoden agora astutos raposos, lagartas das pedreiras e os máis rebuldeiros paxaros; almas das fragas e ribeiras que bican o seu rostro no maino espello das augas. 

Nesta necrópole de San Vítor foron achadas algunhas das lousas que cubrían as tumbas e que na meirande parte das ocasións adoitan ser espoliadas. Tamén foron descubertas outras catro tumbas na franxa sur do penedo no que se localizaba a capela. Unha delas non estaba rabuñada dun afloramento granítico, senón que máis ben se trataba dun sartego construído con pedra de cadeirado. 

Dentro deste sartego acharíase un anaco de tibia humana. As primeiras escavacións na necrópole darían comezo no ano 2010 e terían continuidade durante o 2011, i estarían dirixidas por Eduardo Breogán Nieto Muñiz. Durante os traballos levados a cabo na necrópole saíron á luz diversas pezas cerámicas de cociña así como distintas moedas. Nos nosos días xa foi retirada a estrutura de cimento que sustentaba unha torre de electricidade e que borrou por completo as ruínas da capela de San Vítor. Nos nosos días, este camposanto medieval e cristián que continúa en proxecto de estudo e que agarda novas escavacións, conforma un atractivo turístico máis para este fermosísimo concello ourensán de sona incuestionable e para unha Ribeira Sacra de sobra recoñecida a nivel internacional.

Resulta realmente máxico achar lugares que nos convidan a viaxar no tempo, a retroceder centurias até dar con sociedades tan ligadas a nós no espazo como afastadas de nós no tempo. Desta volta serían algo máis de mil anos os que nos separarían daquela sociedade medieval que achou neste recanto do Mao un inigualable espazo para iniciar o camiño cara o máis alá. Lisquei de San Vítor da Barxacova, daquel misterioso e neboento espazo que non deixaba de alimentar a miña imaxinación, aínda semella que escoitando un “rumor de rezos” e o afastado “laído dos cadáveres que piden contas”. Aínda semella que escoitando un “tenso eco de tumbas”.